Krótka historia Bodleian Library, od Duke Humfrey do Weston

Przed Bodleian: pomieszczenie w St Mary's

Uniwersytet Oksfordzki nauczał na długo przed tym, zanim miał właściwą bibliotekę. Jej pierwszy celowo zbudowany gmach powstał około 1320 roku w University Church of St Mary the Virgin przy High Street, w pomieszczeniu, które istnieje do dziś jako zakrystia i sala spotkań. Stał w sercu dzielnicy akademickiej, blisko szkół, w których prowadzono wykłady.

Książki były wówczas rzadkie i kosztowne, kopiowane ręcznie, a niewielki zbiór mógł wypełnić całe pomieszczenie. Zmieniło się to za sprawą jednego mecenasa.

Dar Duke'a Humfreya

Humfrey, książę Gloucester, był młodszym bratem króla Henryka V i zapalonym kolekcjonerem książek. Podarował uniwersytetowi swoją kolekcję ponad 281 rękopisów, w tym kilka ważnych tekstów klasycznych. Dar ten był zdecydowanie zbyt duży jak na pomieszczenie w St Mary's.

Uniwersytet postanowił wybudować nową bibliotekę dla rękopisów na szczycie Divinity School, która była wówczas jeszcze w budowie. Prace nad biblioteką rozpoczęły się w 1478 roku, a otwarcie nastąpiło w 1488 roku. Pomieszczenie to wciąż nosi nazwę Duke Humfrey's Library i jest najstarszą częścią Bodleian, w której można dziś stanąć.

Poniżej, Divinity School była w budowie od 1424 roku i również została ukończona w 1488 roku. Biblioteka nazywa ją arcydziełem angielskiego gotyku: najstarszą salą wykładową uniwersytetu i pierwszą salą egzaminacyjną, z kamiennym stropem ozdobionym ponad 400 herbami i innymi wizerunkami.

Opróżniona w 1550 roku

Duke Humfrey's Library w swojej pierwszej formie przetrwała zaledwie około sześćdziesięciu lat. W 1550 roku dziekan Christ Church, dążąc do usunięcia tego, co reformatorzy nazywali zabobonnymi księgami i obrazami, nakazał wywiezienie wszystkich książek z biblioteki, z których część miała zostać spalona.

Uniwersytet nie był bogaty i nie miał środków na odbudowę kolekcji. W 1556 roku puste pomieszczenie przekazano Wydziałowi Medycyny. Przez następne czterdzieści lat Oksford miał piękną gotycką salę z pomieszczeniem w kształcie biblioteki powyżej i niemal bez książek, które można by w nim umieścić. Dziś w kolekcji znajduje się zaledwie kilka oryginalnych tomów Humfreya.

Thomas Bodley i 8 listopada 1602 roku

Ratunek nadszedł od sir Thomasa Bodleya (1545–1613), fellows Merton College, który służył jako dyplomata na dworze Elżbiety I. Na emeryturze, dysponując środkami pochodzącymi z małżeństwa z zamożną wdową, napisał, że ustawi swój personel przy drzwiach biblioteki w Oksfordzie i przywróci zrujnowane pomieszczenie do publicznego użytku dla studentów.

Od 1598 roku starą bibliotekę odnowiono, aby pomieścić nową kolekcję około 2500 książek, z których część należała do samego Bodleya. Thomas James został mianowany bibliotekarzem, a biblioteka otworzyła swoje podwoje 8 listopada 1602 roku. Od tego dnia Bodleian liczy swoją nieprzerwaną historię i to imię Bodleya nosi.

Bodley od początku myślał o rozwoju. W 1610 roku zawarł porozumienie ze Stationers' Company of London, na mocy którego egzemplarz każdej książki zarejestrowanej w Stationers' Hall miał być deponowany w jego bibliotece. Uczyniło to Bodleian prekursorem biblioteki egzemplarza obowiązkowego i gwarantowało, że półki będą się wciąż zapełniać. Francis Bacon, przekazując bibliotece książkę w 1605 roku, nazwał ją arką ratującą naukę przed potopem.

Rozbudowa na zewnątrz: Arts End, the Schools, Selden End

Nowe depozyty wkrótce wymagały przestrzeni. W latach 1610–12 Bodley zaplanował i sfinansował pierwsze rozszerzenie średniowiecznego pomieszczenia, znane jako Arts End, zbudowane nad Proscholium na wschodnim krańcu.

Bodley zmarł w 1613 roku, dokładnie wtedy, gdy rozpoczęto prace nad jego większym planem – Schools Quadrangle. Trzy kondygnacje zaprojektowano tak, by dać uniwersytetowi nowe sale wykładowe i egzaminacyjne, szkoły, w miejsce tego, co nazywał owymi ruinującymi małymi pokoikami. W testamencie zostawił pieniądze na trzecią kondygnację do przechowywania książek, która stała się także publicznym muzeum i galerią obrazów – pierwszą w Anglii. Quadrangle ukończono strukturalnie do 1619 roku, a prace trwały do około 1624 roku. Jego wieża, Tower of the Five Orders, prezentuje pięć klasycznych porządków kolumn jeden nad drugim.

Ostatnie z dawnych rozszerzeń powstało w latach 1634–37, na zachodnim krańcu Duke Humfrey's. Wciąż nazywa się Selden End, od nazwiska prawnika Johna Seldena, który podarował bibliotece 8 000 książek. Pod nim znajduje się Convocation House, dom parlamentu, w którym zbierały się organy zarządzające uniwersytetu, a obok Chancellor's Court z dębową ławą oskarżonych z lat trzydziestych XVII wieku. Razem tworzą zespół pomieszczeń, przez które prowadzi 60-minutowa trasa.

Kolekcja, która wykraczała daleko poza Oxford

Ambicje Bodleya nie były prowincjonalne. W ciągu roku od otwarcia starał się o rękopisy z Turcji, a w 1603 roku biblioteka nabyła swoją pierwszą chińską książkę – w czasach, gdy nikt w Oxfordzie nie potrafił jej przeczytać. Do 1620 roku kolekcja liczyła około 16 000 pozycji, a każdy, kto chciał z niej korzystać, musiał kupić egzemplarz drukowanego katalogu.

To właśnie te dary i zakupy, zwłaszcza rękopisów, przyciągały uczonych z całej Europy, a biblioteka do dziś otwiera swoje drzwi dla badaczy z całego świata. Do czasu powstania British Museum w 1753 roku Bodleian pełnił w istocie rolę biblioteki narodowej Anglii.

Schools Quadrangle miało swoje własne chwile. W 1769 roku astronom Thomas Hornsby obserwował tranzyt Wenus z Tower of the Five Orders – wieży bramnej, obok której przechodzi się, wchodząc na dziedziniec.

Przyrzeczenie czytelników

Jedna tradycja przetrwała niemal wszystko inne. Zanim zostaną dopuszczeni, nowi czytelnicy muszą zgodzić się na formalną deklarację. Niegdyś zawsze wypowiadano ją na głos jako przysięgę, a czytelnicy zewnętrzni wciąż ją recytują; większość podpisuje obecnie list o tej samej treści. Między innymi czytelnicy przyrzekają nie wynosić, nie oznaczać ani nie uszkadzać żadnego tomu oraz nie wnosić do biblioteki ognia ani płomienia.

Zakaz płomienia sięga stuleci, gdy biblioteka była nieogrzewana, ponieważ ogień stanowił zbyt wielkie zagrożenie dla książek. Biblioteka przechowuje tłumaczenia deklaracji w ponad stu językach, aby czytelnicy z całego świata mogli złożyć przyrzeczenie we własnym języku. Zwiedzający na trasie jej nie składają, ale cisza, o którą prosi się w Duke Humfrey's, to ta sama uprzejmość, której deklaracja wymaga od każdego czytelnika.

Biblioteka, która niczego nie wypożyczała

Od samego początku Bodleian była biblioteką prezencyjną: książki czytano tam, gdzie były przechowywane. Zasady strzeżono tak stanowczo, że w 1645 roku nawet król Karol I, obradujący wówczas w Oxfordzie podczas wojny domowej, otrzymał odmowę wypożyczenia książki. Historycznie książki w Duke Humfrey's były przykute łańcuchami do półek i po dziś dzień można z nich korzystać wyłącznie w czytelniach Bodleian.

Czytanie tam nie było komfortowe. Biblioteka nie miała ogrzewania do 1845 roku ani sztucznego oświetlenia do 1929 roku. W 1831 roku było średnio tylko trzech lub czterech czytelników dziennie, a biblioteka była otwarta od 10:00 do 15:00 zimą i od 9:00 do 16:00 latem. Stojąc w Duke Humfrey's podczas trasy, wyobraź sobie styczniowe popołudnie, gdy światło dzienne gaśnie już około trzeciej.

Wiek osiemnasty i dziewiętnasty

Na początku XVIII wieku rozwój nieco wyhamował, a wokół Oxford zaczął wznosić nowe biblioteki. Najokazalszą sfinansował John Radcliffe, lekarz królewski, który pozostawił środki na nowy gmach biblioteczny i jego uposażenie. Kopułowy, okrągły budynek na Radcliffe Square, zaprojektowany przez Jamesa Gibbsa, powstał w latach 1737–1748 i został otwarty w 1749 roku. Przez wiele lat był całkowicie niezależny od Bodleian.

Zbiory samej Bodleian znów zaczęły się powiększać dzięki lepszym porozumieniom ze Stationers' Company, zakupom i darom. Do 1849 roku szacowano, że liczyły 220 000 książek i około 21 000 rękopisów, a także obrazy, rzeźby, monety i rozmaite osobliwości, wśród nich wypchany krokodyl z Jamajki. Górne pomieszczenia dziedzińca przekazano bibliotece do 1788 roku, a do 1859 roku cały Schools Quadrangle należał do biblioteki.

W 1860 roku Bodleian przejęła Radcliffe Library i zmieniła jej nazwę na Radcliffe Camera, gdzie camera to po łacinie „izba”. Oba budynki, oddalone o minutę spacerem, od tamtej pory działają jako jedna biblioteka.

Wiek dwudziesty i Weston Library

Na początku XX wieku z biblioteki korzystało około stu osób dziennie, a w 1914 roku zbiory przekroczyły milion książek. Aby zrobić miejsce, w latach 1909–1912 wykopano pod Radcliffe Square podziemny magazyn książek — największy tego rodzaju na świecie w owym czasie.

To wciąż nie wystarczało. W 1931 roku Uniwersytet zdecydował o budowie nowego gmachu po północnej stronie Broad Street, zaprojektowanego przez sir Gilesa Gilberta Scotta i wzniesionego w latach 1937–1940, znanego jako New Bodleian. W 1975 roku biblioteka przejęła także Clarendon Building, wzniesiony w latach 1712–1713 dla University Press, który stoi między starą a nową biblioteką. Dzięki temu cały odcinek od Radcliffe Camera po New Library, historyczne serce Uniwersytetu, należał do Bodleian.

New Bodleian został gruntownie odnowiony i w 2015 roku ponownie otwarty jako Weston Library, z obszernymi przestrzeniami publicznymi na parterze. Dziś Bodleian Libraries przechowują ponad 13 milionów druków, a biblioteka od 400 lat jest biblioteką egzemplarza obowiązkowego. Należy do najstarszych bibliotek w Europie, a w Wielkiej Brytanii ustępuje wielkością jedynie British Library.

Historia podczas zwiedzania

Trwające 60 minut zwiedzanie z przewodnikiem prowadzi przez tę opowieść w jej materialnej postaci. Spotykacie się w Proscholium, poniżej Bodley's Arts End. Stajecie w Divinity School, rozpoczętej w 1424 roku, pod sklepieniem ukończonym, gdy nad nią wznosiła się biblioteka Humfreya. Przechodzicie do Convocation House i Chancellor's Court, siedemnastowiecznych sal zbudowanych pod Selden End. A kończycie na piętrze, w samej Duke Humfrey's Library, otwartej w 1488 roku, opróżnionej w 1550 i przywróconej przez Bodleya w 1602 roku.

Bilety na zwiedzanie są udostępniane online o 9:00 czasu brytyjskiego 1. i 15. dnia każdego miesiąca, a grupy liczą maksymalnie 14 osób, przy czym wszyscy uczestnicy muszą mieć ukończone 11 lat. Jeśli wybrany termin nie jest jeszcze w sprzedaży lub został wyprzedany, możecie zarezerwować go u nas bez żadnych kosztów do czasu, gdy będzie można zarezerwować miejsce.